Voorjaarsschoonmaak

Het is maart en de lente is in aantocht. Na een aantal grauwe en grijze maanden wordt het dan eindelijk lichter. De dagen langer. En de temperatuur gaat, mondjesmaat, weer omhoog.

Moraal in de groep

Zo zonnig als het weer begint te worden, zo deprimerend is de toestand in de wereld. Het een na de andere fascistische decreet wordt uitgevaardigd in de VS. Er wordt gesmeten met handelstarieven als onderhandelingstactiek. Soevereine landen worden gedegradeerd tot pionnen in het machtsspel van verdwaalde wereldleiders die ego tot kunstvorm hebben verheven. En oorlogen laaien op om ons heen. ‘Hoe kan dit nou?’ is een vraag die ik veel hoor in mijn omgeving. En een die ik mezelf ook heel vaak stel.

Niet in de laatste plaats omdat ik de laatste tijd veel met ethiek bezig ben. Ethiek? Dat is toch een hobby voor mensen die het zich kunnen veroorloven? Het tegenovergestelde is waar. Ethiek wordt omschreven als kritisch bezinnen op het juiste handelen. En dat doen wij mensen dus aan een stuk door. Niet in de laatste plaats omdat we groepsdieren zijn.

De moraal, een samenhangend geheel van opvattingen over juist leven, stuurt ons gedrag. Het leidt tot impliciete basisregels als ‘je zult niet stelen’, ‘je zult niet doden’ en ‘je zult anderen respecteren’. Deze worden constant heronderhandeld - want in sommige gevallen zijn we milder ten opzichte van mensen die stelen, om maar een voorbeeld te noemen. We willen als mens weten wat goed en wat fout is. Onze verhalen zitten er vol mee. Al vanaf de klassieke oudheid (en waarschijnlijk ver daarvoor) wordt er in mythen en sagen al gesproken over helden en goden, vloeken en giften, demonen en verleiders die aanzetten tot ondeugdzaam gedrag. Zet een willekeurige serie aan op je favoriete streamingplatform en de kans is heel groot dat je door ernaar te kijken onbewust je moraal weer even hebt opgekrikt.

Aristoteles zei al dat onze maatschappij haar individuen zal blijven confronteren met morele dilemma’s. Mensen die kiezen voor deugdzaamheid, en streven altijd het goede te doen, trainen zichzelf in het omgaan met morele uitdagingen. Kies ik nu voor mezelf of voor de groep? Vertel ik aan de lerares dat mijn vriend gespiekt heeft? Neem ik het krediet voor die groepsprestatie of zeg ik eerlijk wie er leidend was? Wanneer men de complexiteit van het leven omarmt, worden individuen op de lange termijn beter in het omgaan met morele dilemma’s.

Leiderschap

Wanneer mensen zich afkeren van morele uitdagingen gebeurt het tegenovergestelde. Er wordt een zoektocht in gang gezet naar simpele waarheden. ‘X’ is goed, ‘Y’ is fout. Deze zijn vaak absoluut, en doen geen enkel recht aan de complexe wereld van grijstinten. Bewijs dat ‘X’ toch niet helemaal goed is, wordt weggemoffeld. Want als je dat toegeeft, brokkelt de structuur die je hebt gecreëerd af en laat je complexiteit toe. Mensen die voor deze weg kiezen, komen zichzelf uiteindelijk altijd weer tegen. Niet omdat zij absoluut gezien meer morele dilemma’s tegenkomen, maar omdat ze gestopt zijn met zichzelf te trainen hoe ze daarmee om moeten gaan.

Toch lijken juist deze mensen hun weg naar de macht steeds beter te vinden. Los van de politieke voorkeur is het maar de vraag of dit type leiderschap iets anders oplevert dan een samenleving waarin ondeugdzaamheid centraal staat. Dat begin ik al om mij heen te zien, met name bij jonge mannen. Simpele waarheden als ‘je moet altijd dominant zijn’, ‘je moet financieel succesvol zijn, anders ben je geen man’ en ‘een man is rationeel en voelt niet’ tieren wild in het rond in de maatschappij van vandaag.

Je kunt zoveel macht hebben als je wilt, de vraag is of dat je ook echt gelukkig maakt. En of het de wereld deugdzamer maakt. Zonder zelfreflectie en ethiek denk ik niet dat het mogelijk is om een goede band met jezelf of de maatschappij op te bouwen. Simpelweg omdat je steeds harder je best moet doen om de werkelijkheid buiten de deur te houden. Dit levert alleen maar verliezers op.

Demonstratie

Des te meer reden om een frisse wind te laten waaien door mijn leven en mijn onderneming. Toen Musk, Zuckerberg, Bezos en andere ‘techbro’s’ massaal op hun knieën gingen voor Trump, had ik een keuze te maken. Ik kan gebruik blijven maken van hun diensten, en daarmee direct de koers van Meta en X (Amazon gebruikte ik toch al niet) steunen. Of ik kies voor een radicaal andere koers, waarin ik weer echt contact maak met mensen, zonder direct de belangen van anderen te dienen. Dus ben ik afgestapt van Facebook, Instagram, X en WhatsApp. Alleen sms, Signal en LinkedIn gebruik ik nog. En dat werkt uitstekend. Technologie is maar een medium. Het gaat erom hoe je het gebruikt.

We hebben veel meer in de hand dan we doorgaans denken. Ook hoe we naar de wereld kijken. We kunnen focussen op alle ellende, maar daar wordt niemand beter van. Wat ook kan: de maatschappij van nu zien als één grote demonstratie van hoe het niet moet. En van het leven een groot ethisch vraagstuk maken. Hoe ga ik hier nu weer mee om? De trainingsmogelijkheden zijn op dit moment ruim voorhanden.

Uiteindelijk streef ook ik naar vrijheid en onafhankelijkheid. Maar altijd in verbinding. In verbinding met mezelf, met anderen en met de wereld. Meer dan ooit ben ik erop gebrand keuzes te maken die goed zijn voor mij en voor mijn omgeving. Juist nu, wanneer de maatschappij in toenemende mate lijkt te verzinken in een soort 'ikke, ikke, ikke en de rest kan stikken', koester ik mijn menselijkheid. En dat ruimt lekker op.